Thứ Bảy, 14 tháng 2, 2015

Duy thức trong Thắng Pháp (Abhidhamma)



Duy thức trong Thắng Pháp (Abhidhamma)
Bình Anson
http://www.budsas.org/uni/u-vdp/vdp-03.htm

Bài viết nầy dựa theo các ý tưởng chính trong bài tham luận "Some introductory notes on Abhidhamma" của Tỳ kheo Punnadhammo, Canada, đăng trên diễn đàn truyền thông Internet năm 1998.

-ooOoo-

1. Về Thắng Pháp (Abhidhamma)


Tạng thứ ba của Tam Tạng Kinh Ðiển (Tipitaka) là Abhidhamma Pitaka. Tạng nầy thường được gọi là Luận Tạng vì theo hệ thống kinh điển Ðại thừa, đây là tập hợp các bộ luận giải của các vị cao tăng Ðại thừa. Tuy nhiên, trong hệ Nguyên thủy và để sát nghĩa, Abhidhamma là tập hợp các bài giảng sâu xa của Ðức Phật về thể tính của vạn pháp, và thường được sách Tàu phiên âm là A-tỳ-đàm. Dịch đúng nghĩa là Vi Diệu Pháp hay Thắng Pháp. Cũng có sách dịch là Ðối Pháp, Vô Tỷ Pháp, hay Ðại Pháp.

Theo truyền thống, Thắng Pháp được nhiều Phật tử Nam tông kính mộ và tin tưởng rằng đó là các bài giảng mỗi đêm của Ðức Phật cho chư thiên và hoàng hậu Ma-Da trong ba tháng của mùa hạ thứ bảy tại cung trời Ðao Lợi. Vào ban ngày, Ngài tóm tắt lại cho Ðại đức Xá-lợi-phất, và sau đó Đại đức Xá-lợi-phất khai triển rộng ra thành bộ Thắng Pháp.

Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu kinh sử Phật giáo, tạng Thắng Pháp nầy được khai triển về sau, trong các thế kỷ hoằng hóa đạo Phật trong thời kỳ phân chia bộ phái, và được đúc kết lại tại Ðại hội Kết tập Kinh điển lần thứ 4 ở Tích Lan vào năm 20 trước Công Nguyên. Ðây là kết quả của nền văn học A-tỳ-đàm, căn bản chung cho mọi tông phái, kể cả Bắc tông Ðại thừa. Dù rằng về sau nầy, các diễn dịch chi tiết của Duy-thức tông Ðại thừa có nhiều khác biệt, có thể nói là các ý tưởng chính yếu và khái niệm về duy thức đó đều cùng có chung một nguồn gốc.

Nhìn chung, Thắng Pháp là một cố gắng nhằm tổng hợp các bài giảng trong Kinh tạng qua một cấu trúc bao quát và liên kết. Thắng Pháp là một hệ thống tâm lý học phức tạp và tinh vi. Ngoài ra, Thắng Pháp cũng nhắm đến các vấn đề về siêu hình, thể tính, luận lý, giải thoát nằm ngoài phạm vi của tâm lý học Tây phương hiện thời.

Ðể thông hiểu Thắng Pháp, ngoài việc tra cứu kinh sách, hành giả cần phải thực chứng quán niệm nội tâm, trong đó phương cách hữu hiệu nhất là hành trì các pháp thiền minh sát - chẳng hạn như các phương pháp trong quyển Thanh Tịnh Ðạo (Visudhimagga) của ngài Phật Âm (Buddhaghosa) mà hiện nay vẫn còn được áp dụng tại nhiều thiền viện ở Miến Ðiện, Thái Lan và Tích Lan.

Thắng Pháp liệt kê rất chi tiết về các phần tử của tâm thức và mô tả sự vận hành rất vi tế của tâm thức. Ðể thể nghiệm, hành giả cần phải quán sát nội tâm một cách tinh tường từng thời khắc một, và từ đó sẽ hiểu Thắng Pháp rốt ráo hơn. Trong ý nghĩa đó, Thắng Pháp có thể xem như là một môn tâm lý học thực nghiệm tinh vi và bao quát.

2. Các nguyên tắc cơ bản

Một cách tóm tắt, Thắng Pháp được dựa chặt chẻ theo Ba Ðặc Tính - tam pháp ấn - của mọi hiện tượng hữu vi: Khổ (dukkha), Vô thường (anicca), Vô ngã (anatta). Thêm vào đó, Thắng Pháp cũng dựa theo luật Duyên khởi, như là một nguyên tắc tổng quát và một sự vận hành có điều kiện tính. Tất cả mọi sự cố trên đời đều vận hành theo luật nhân quả, không có gì ngẫu nhiên hoặc áp đặt bởi một vị thần tạo hóa. Ðiều kiện tính là sự diễn tả của một chuỗi nhân-và-quả, nhất là 12 nhân duyên thường được thấy trong nhiều bài kinh, bắt đầu bằng: "do vô minh duyên sinh các nghiệp hành, do hành duyên sinh thức, v.v.", và đưa đến các hoạn khổ. Từ đó, Thắng Pháp đưa ra các tiên đề sau:


- Không có gì sinh ra mà không có nguyên nhân.
- Không có gì sinh ra mà chỉ do một nguyên nhân.
- Không có gì sinh ra mà không có tác động.
- Không có gì tồn tại hơn một thời khắc.

3. Bốn phân hạng chính


Thắng Pháp đề cập đến hai loại sự thật: sự thật thông thường (tục đế, sammutisacca), và sự thật tuyệt đối (chân đế, paramatthasacca). Theo chân đế, tất cả mọi sự vật trên đời, mọi pháp (dhamma), có thể được xếp theo bốn phân hạng chính: Sắc (Rupa), Tâm hay Tâm vương (Citta), Sở hữu tâm hay Tâm sở (Cetasika), và Niết Bàn (Nibbana).

Ðể đối chiếu với Kinh tạng, trong cặp Danh-Sắc thì ở đây, Thắng pháp chia Danh (nama) làm 2 loại: Tâm và Tâm sở. Trong khái niệm về ngũ uẩn - sắc, thọ, tưởng, hành, thức - thì thức (vinnana) được Thắng Pháp xem như là Tâm (hay tâm vương), còn thọ, tưởng, hành thì được xem là Tâm sở (riêng Hành thì được chia chẻ ra làm nhiều phần tử khác).

4. Sắc Pháp

Sắc là thể chất vô tri giác hằng biến hoại đổi thay. Có tất cả 28 sắc pháp, phân thành 2 nhóm:


1) Nhóm Tứ đại (Ðại chủng), gồm đất, nước, lửa, gió; và
2) Nhóm Y đại sinh (Tứ đại sở tạo), gồm 24 sắc pháp

Trong nhóm tứ đại, Ðất là đặc tính cứng mềm, choán không gian; Nước là đặc tính dẽo nhờn, quến tụ; Lửa là đặc tính nóng lạnh, năng lượng; và Gió là đặc tính di động, đàn hồi.

Nhóm Y đại sinh là do bốn Ðại chủng sắc kết hợp tác thành, gồm có 24 sắc pháp: 5 Tịnh sắc, 4 Hành cảnh sắc, 2 Bản tánh sắc, 1 Sắc ý vật, 1 Mạng sắc, 1 Thực sắc, 1 Hạn giới sắc, 2 Biểu sắc, 3 Biến hóa sắc, và 4 Tướng sắc.

5. Tâm Pháp (Tâm Vương Pháp)


Tâm, theo Thắng Pháp, là sự nhận thức sự hiện hữu của đối tượng, sự biết, sinh khởi trong một thời khắc khi có trần cảnh. Có nhiều cách phân chia Tâm. Thông thường là phân chia làm 6 tâm (thức), theo sáu cửa tiếp xúc: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, và ý.

Theo cách phân giải chi tiết của Thắng Pháp thì tâm tổng thể được chia làm 89 tâm vương. Có nhiều cách kết nhóm các tâm vương nầy, trong đó có thể kết nhóm theo cõi giới:


1) Dục giới có 54 tâm: 23 dị thục tâm, 11 duy tác tâm, 12 bất thiện tâm, và 8 thiện tâm.

2) Sắc giới có 15 tâm: 5 thiện tâm, 5 dị thục tâm, và 5 duy tác tâm, tùy theo các cấp độ thiền-na hữu sắc (rupajhana).

3) Vô sắc giới có 12 tâm: 4 thiện tâm, 4 dị thục tâm, và 4 duy tác tâm, tùy theo các cấp độ thiền-na vô sắc (arupajhana).

4) Siêu thế giới (lokuttaram) có 8 tâm siêu thế: tâm đạo và tâm quả của mỗi quả vị thánh (Dự lưu, Nhất lai, Bất lai, A-la-hán).

Cũng có khi tâm được chia làm 121 tâm vương. Sự khác biệt là do cách phân chia của tâm siêu thế: thay vì chia làm 8 loại tâm siêu thế thì tâm tại 5 tầng thiền-na (jhana) của mỗi đạo quả được đưa vào, tạo thành 40 tâm siêu thế (8 x 5).

Một cách kết hợp khác là kết theo 4 nhóm: 12 bất thiện tâm, 21 thiện tâm, 36 dị thục tâm và 20 duy tác tâm. Bất thiện tâm là tâm phát sinh từ tham, sân, si; còn Thiện tâm là tâm phát sinh từ vô tham, vô sân, vô si. Các tâm nầy đều tạo nghiệp (kamma) mà kết quả là các tâm Dị thục. Tâm Duy tác là tâm tuy có hành động nhưng không tạo nghiệp, không có kết quả dị thục.

6. Tâm sở (Sở hữu tâm)

Tâm sở là các phần cấu thành Tâm vương, là phần sở hữu của Ý hoặc Thức, phụ trợ cho sự biết cảnh. Có tất cả 52 tâm sở: Thọ, Tưởng, và 50 tâm sở trong nhóm Hành. Bốn đặc tính quan trọng của tâm sở là:


- đồng sinh với Tâm,
- đồng diệt với Tâm,
- đồng nương một vật với Tâm, và
- đồng biết một cảnh với Tâm.

Chúng ta cần biết rõ các đặc tính quan trọng nầy, bởi vì khi phân tích từng thành phần, có khi ta lầm tưởng rằng có một sự tách biệt giữa tâm và tâm sở.

Mỗi khi một loại tâm sinh ra thì kèm theo với một tập hợp các tâm sở tương ứng. Mỗi loại tâm có một nhóm tâm sở riêng biệt theo các qui luật nhất định. Tuy nhiên có nhóm tâm sở biến hành (sabbacittasadharana) kết hợp trong mọi loại tâm, trong đó có 7 tâm sở: xúc, thọ, tưởng, tư, nhất tâm (định), mạng quyền, và tác ý.

Nhóm tâm sở biệt cảnh (pakinnaka) là các tâm sở có thể thiện, có thể bất thiện, tùy theo đối tượng tâm, gồm có 6 tâm sở: tầm, tứ, thắng giải (quyết định), tinh tấn (cần), hoan hỷ, và dục.

Nhóm tâm sở bất thiện (akusala) gồm có 14 tâm sở: si, vô tàm (không hổ thẹn), vô quý (không sợ tội lỗi), trạo cử, tham, tà kiến, mạn, sân, tật (ganh ghét), lận (bỏn xẻn), hối quá (hối hận), hôn trầm, thụy miên, và hoài nghi.

Nhóm tâm sở tịnh quang (sobhana) là các tâm sở tốt đẹp, trong sạch, thanh tịnh, và gồm có 25 tâm sở, được chia làm 4 loại:


- 19 tâm sở tịnh quang biến hành: tín, niệm, tàm, quý, vô tham, vô sân, hành xã, tịnh thân, tịnh tâm, khinh thân, khinh tâm, nhu thân, nhu tâm, thích thân, thích tâm, thuần thân, thuần tâm, chánh thân, và chánh tâm.
- 3 tâm sở tiết chế: chánh ngữ, chánh nghiệp, và chánh mạng.
- 2 tâm sở vô lượng: bi và tùy hỷ.
- 1 tâm sở tuệ quyền (pannindriya): hiểu biết sự vật đúng như thật, qua 3 đặc tướng khổ, vô thường, và vô ngã.

7. Lộ trình tâm (Tâm lộ)

Một trong những ý niệm chính yếu trong Thắng Pháp là sự vận hành của tâm, gọi là Tâm Lộ hay Lộ trình Tâm (cittavithi). Một tâm khởi sinh, trụ và diệt trong một thời gian rất ngắn, thường gọi là một sát-na tâm (cittakkhana). Mỗi khi tiếp xúc với đối tượng, các loại tâm xảy ra theo một lộ trình rất phức tạp, tùy theo các hoàn cảnh riêng biệt. Thông thường, các vị giảng sư dùng một thí dụ đơn giản khi mắt thấy một đối tượng để diễn tả một lộ trình tiêu biểu gồm 17 sát-na như sau:


1) Hộ kiếp (bhavanga, hữu phần) vừa qua
2) Hộ kiếp rúng động
3) Hộ kiếp dứt dòng
4) Ngũ môn hướng tâm (ở đây là nhãn môn)
5) Nhãn thức
6) Tiếp thu
7) Xác định
8) Phán đoán
9 - 15) Bảy sát-na tâm tốc hành (javana)
16 - 17) Hai sát-na tâm đồng sở duyên (thập di)

Sát-na tâm đầu tiên gọi là gọi là "hộ kiếp vừa qua" vì lúc đó, cảnh chưa có tác động qua mắt, và luồng hộ kiếp còn liên hệ với cảnh quá khứ. Hai sát-na kế tiếp là khi hộ kiếp rúng động và tan vở, và tâm trở về thực tại, và hướng về đối tượng qua con mắt (nhãn môn hướng tâm), và nhãn thức sinh khởi. Ba sát-na kế tiếp là tâm bắt đầu tiếp nhận và suy xét, phán đoán. Bảy sát-na tâm tốc hành là quan trọng nhất vì đây là lúc tâm có thể tạo nghiệp hành mới. Nghiệp nầy có thể tạo quả tức thời trong lộ trình kế tiếp, hay sẽ tạo quả trong một tương lai về sau hoặc kiếp sau. Hai sát-na cuối cùng là tâm ghi nhận, tùy theo bản chất của đối tượng mà cường độ ghi nhận có thể thay đổi. Cuối cùng, tâm lại rơi vào luồng hộ kiếp (bhavanga), và tiến vào lộ trình kế tiếp. Trên một bình diện nào đó, nhiều học giả cho rằng quan niệm về luồng Bhavanga là căn bản cho việc khai triển các quan niệm về Tàng thức (A-lại-da thức) của Duy thức tông về sau nầy.

Cần nên biết rằng toàn thể một lộ trình như thế xảy ra rất nhanh, và có hàng vạn lộ trình xảy ra chỉ trong một chớp mắt. Ngoài ra còn có các tâm lộ khác, tùy theo hoàn cảnh, chủ thể và đối tượng. Thắng Pháp còn đề cập các tâm lộ đặc biệt như lúc cận tử, lúc nhập thai, khi hành giả đắc các tầng thiền-na, và khi đạt các đạo quả thánh.

8. Niết Bàn


Phân hạng cuối cùng là Niết Bàn. Ðây là pháp duy nhất không có đặc tướng vô thường và phiền khổ. Ðây là pháp duy nhất không có điều kiện tính (pháp vô vi) hoặc phụ thuộc vào các pháp khác. Về tự tánh (sabhavato) thì Niết Bàn là an tịnh, vắng lặng (santi) và chỉ có một. Theo sự việc thì Niết Bàn có hai: hữu dư y Niết Bàn và vô dư y Niết Bàn. Thật ra, chúng ta không thể nào diễn tả hoặc phân tích Niết Bàn bằng ngôn từ đối đải của hiệp thế.

(Viết theo bài "Some Introductory Notes on Abhidhamma" của Tỳ kheo Punnadhammo, Canada)

Bình Anson
Tháng 01, 1999
Perth, Western Australia
(hiệu đính: 12-2003)
--
Tài liệu tham khảo:

Có thể tìm đọc các tài liệu về Vi Diệu Pháp liệt kê tại: Mục lục Vi Diệu Pháp.

Việt ngữ



1) Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhamma Pitaka), Hòa thượng Tịnh Sự dịch, xuất bản tại Sài Gòn từ năm 1990.
2) Vi Diệu Pháp Nhập Môn, Tỳ kheo Giác Chánh, xuất bản tại Sài Gòn trong thập niên 1970.
3) Siêu Lý Học, Tỳ kheo Giác Chánh, xuất bản tại Sài Gòn trong thập niên 1970.
4) Thắng Pháp Tập Yếu Luận, Hòa thượng Minh Châu dịch, Vạn Hạnh, Sài Gòn, 1973. Chùa Kỳ Viên (Washington DC) in lại năm 1989.

Anh ngữ


1) Nina Van Gorkom (1976). Abhidhamma in Daily Life. Bangkok, Thailand. ISBN 189-76-3317-3 ("Vi Diệu Pháp áp dụng trong đời sống hằng ngày", Tỳ kheo Thiện Minh dịch).
2) Mahathera Narada (1979). A Manual of Abhidhamma. Colombo, Sri Lanka. Reprinted by Buddhist Missionary Society, Malasia, 1987. ("Vi Diệu Pháp Toát Yếu", Phạm Kim Khánh dịch)
3) Bhikkhu Bodhi (1993). A Comprehensive Manual of Abhidhamma. Kandy, Sri Lanka. ISBN 955-24-0103-8
4) Buddhaghosa. The Path of Purification (Visuddhimagga), translated by Bhikkhu Nanamoli (1991). Kandy, Sri Lanka. ISBN 955-24-0023-6 ("Thanh Tịnh Ðạo", Ni sư Trí Hải dịch).
5) Sayadaw U Acinna (1997). The Light of Wisdom. Kuala Lumpur, Malaysia.





Thứ Tư, 11 tháng 2, 2015

Kinh Bahiya



Kinh Bahiya

(X) (Ud 6)

Như vầy tôi nghe:

Một thời Thế Tôn trú ở Sàvatthi, tại Jetavana, ngôi vườn ông Anàthapindika. Lúc bấy giờ, Bàhiya Daruciriya trú ở Suppàraka, trên bờ biển, được cung kính, tôn trọng đảnh lễ, cúng dường và nhận được y, đồ ăn khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh. Rồi Bàhiya Dàcuciriya khởi lên tư tưởng như sau: "Với ai là bậc A-la-hán hay đang đi trên con đường A-la-hán, ta là một trong những vị ấy ". Rồi một Thiên nhân, trước là bà con huyết thống với Bàhiya Dàruciriya, vì lòng từ mẫn, vì muốn lợi ích, với tâm của mình biết tâm tư của Bàhiya Dàruciriya, đi đến Bàhiya Dàruciriya và nói như sau:

- Này Bàhiya. Ông không phải là A-la-hán hay đang đi trên con đường A-la-hán. Ông không có đạo lộ ấy, với đạo lộ này Ông có thể trở thành A-la-hán hay đang đi trên con đường đưa đến A-la-hán.

- Nhưng ai là những vị, trong thế giới này, với thế giới chư Thiên là những vị A-la-hán hay đang đi trên con đường A-la-hán?

- Này Bàhiya, có thành phố tên là Sàvatthi trên những quốc lộ phương Bắc. Tại đấy có Thế Tôn hiện đang trú, bậc A-la-hán. Chánh Ðẳng Giác. Vị ấy là bậc A-la-hán và thuyết pháp đưa đến quả A-la-hán.

Rồi Bàhiya Dàruciriya, được Thiên nhân ấy thúc dục, đi ra khỏi Sappàraka, trong suốt đường trường, chỉ nghỉ một đêm, đi đến chỗ Thế Tôn đang trú ở Sàvatthi, tại Jetavana, trong khu vườn Anàthapindika. Lúc bấy giờ nhiều Tỷ-kheo đang đi kinh hành giữa trời. Bàhiya Dàruciritya đi đến các Tỳ-kheo ấy, sau khi đến nói như sau:

- Thưa các Tôn giả, nay Thế Tôn, bậc A-la-hán Chánh Ðẳng Giác ở đâu? Chúng tôi muốn được yết kiến Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Ðẳng Giác.

- Này Bàhiya, Thế Tôn đã đi vào giữa các nhà để khất thực.

Rồi Bàhiya Dàraciriva mau chóng ra khỏi Jetavana, đi vào Sàvatthi, và thấy Thế Tôn đang đi khất thực, khả ái, khởi lên tịnh tin, các căn an tịnh, tâm ý an tịnh, đạt được an chỉ, chế ngự tối thượng, giống như một con voi được điều phục, phòng hộ với các căn an tịnh. Thấy vậy, Bàhiya Dàruciriya liền đi đến Thế Tôn, sau khi đến, cúi đầu xuống chân Thế Tôn và bạch Thế Tôn:

- Bạch Thế Tôn, Thế Tôn hãy thuyết pháp cho con, Thiện Thệ hãy thuyết pháp cho con, nhờ vậy con có thể được hạnh phúc an lạc lâu dài.

Khi được nói vậy, Thế Tôn nói với Bàhiya Dàruciriya:

- Không phải thời, này Bàhiya, Ta đang khất thực.

Lần thứ hai Bàhiya Dàruciriya Bạch Thế Tôn:

- Thật khó biết, bạch Thế Tôn, là chướng ngại cho mạng sống của Thế Tôn, hay chướng ngại cho mạng sống của con. Bạch Thế Tôn, Thế Tôn hãy thuyết pháp cho con. Thiện Thệ hãy thuyết pháp cho con, nhờ vậy con có thể được hạnh phúc an lạc lâu dài.

Lần thứ hai, Thế Tôn nói với Màhiya Dàruciriya:

- Không phải thời, này Bàhiya, Ta đang khất thực.

Lần thứ ba, Bàhiya Dàruciriya bạch Thế Tôn:

- Thật khó biết... hạnh phúc lâu dài.

- Vậy này Bàhiya, Ông cần phải học tập như sau: "Trong cái thấy, sẽ chỉ là cái thấy. Trong cái nghe, sẽ chỉ là cái nghe. Trong cái thọ tưởng, sẽ chỉ là cái thọ tưởng. Trong cái thức tri, sẽ chỉ là các thức tri ". Như vậy, này Bàhiya, Ông cần phải học tập. Vì rằng, này Bàhiya, nếu với Ông, trong cái thấy, sẽ chỉ là cái thấy; trong cái nghe, sẽ chỉ là cái nghe; trong cái thọ tưởng, sẽ chỉ là cái thọ tưởng; trong cái thức tri, sẽ chỉ là cái thức tri. Do vậy, này Bàhiva, ông không là chỗ ấy. Vì rằng, này Bàhiya, Ông không là đời này, không là đời sau, không là đời chặng giữa. Như vậy là đoạn tận khổ đau.

Nhờ lời thuyết pháp tóm tắt này của Thế Tôn, tâm của Bàhiya Dàruciriya được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ. Thế Tôn sau khi thuyết cho Bàhiya Dàruciriya lời giáo giới tóm tắt này, liền ra đi. Thế Tôn ra đi không bao lâu, một con bò con húc chết Bàhiya Dàruciriya. Thế Tôn sau khi khất thực ở Sàvatthi xong, sau buổi ăn, trên con đường đi khất thực trở về, đi ra khỏi thành với nhiều Tỷ-kheo, thấy Bàhiya Dàruciriya bị chết, thấy vậy liền nói với các Tỳ-kheo:

- Này các Tỳ-kheo, hãy lấy thân xác Bàhiya Dàruciriya, đặt lên trên cái chõng, đem đi hỏa thiêu, rồi xây tháp lên trên. Này các Tỷ-kheo, một vị đồng Phạm hạnh với các Thầy đã qua đời!

- Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Các vị Tỷ-kheo ấy vâng đáp Thế Tôn, sau khi đặt xác thân của Bàhiya Dàruciriya lên trên cái chõng, đem đi hỏa thiêu, xây dựng cái tháp cho vị ấy, rồi đi đến Thế Tôn, sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Ngồi xuống một bên, các Tỷ-kheo ấy bạch Thế Tôn:

- Bạch Thế Tôn, thân xác của Bàhiya Dàruciriya đã được hỏa thiêu, tháp đã được xây dựng xong cho vị ấy. Sanh thứ cho vị ấy là gì? Ðời sau vị ấy là gì?

- Này các Tỷ-kheo, Hiền trí là Bàhiya Dàruciriya đã hành trì tùy pháp, đúng pháp và không có phiền nhiễu Ta với những tranh luận về pháp. Này các Tỷ-kheo, Bàhiya Dàruciriya đã nhập Niết Bàn.

Rồi Thế Tôn sau khi hiểu biết ý nghĩa này, ngay trong lúc ấy, nói lên lời cảm hứng này:


10. Chỗ nào nước và đất,
Lửa, gió không chấp trước,
Tại đây sao không chói,
Mặt trời không chiếu sáng,
Tại đây trăng không chiếu,
Tại đây u ám không,
Khi ẩn sĩ Phạm chí,
Tự mình với trí tuệ,
Thể nhập vào Chánh pháp,
Vị ấy được giải thoát
Khỏi sắc và vô sắc,
Khỏi an lạc, đau khổ.

Lời cảm hứng này được Thế Tôn thuyết giảng và tôi được nghe như vậy. [^]

--
http://www.budsas.org/uni/u-kinh-tieubo1/tb13-ptt1.htm

Thứ Ba, 10 tháng 2, 2015

Bảy giai đoạn thanh lọc



Bảy giai đoạn thanh lọc

Bình Anson



Bảy giai đoạn thanh lọc tâm mà mỗi hành giả phải hành trì để khai phát tuệ giác được đề cập trong bài kinh 24, Trung Bộ kinh (Rathavinita Sutta, Kinh Bảy Trạm Xe) và trong bài kinh 34 của Trường Bộ kinh (Dasuttara Sutta, Kinh Thập Thượng). Ðây cũng là căn bản của bộ luận Thanh Tịnh Ðạo (Visuddhimagga) do ngài Phật Âm (Buddhaghosa) viết ra: 3 chương đầu đề cập đến sự thanh lọc của giới đức (giai đoạn 1), chương 4 đến 13 là để hướng dẫn phần thanh lọc tâm qua hành thiền (giai đoạn 2), và các chương còn lại là để phát triển tuệ giác (giai đoạn 3 đến giai đoạn 7). Cách sắp xếp như thế cũng là để phản ảnh 3 nhóm tu học chính yếu của người con Phật để đoạn trừ phiền não (tam vô lậu học): Giới, Ðịnh, và Tuệ.

Ðể khai phát tuệ minh sát tiến đến giác ngộ Niết Bàn, người con Phật cần phải khai phát 16 tầng tuệ qua 7 giai đoạn thanh lọc. Ở đây chỉ xin liệt kê tóm tắt như sau:

1. Thanh lọc giới đức (Giới tịnh, Sìla-visuddhi).

2. Thanh lọc tâm (Tâm tịnh, Citta-visuddhi).

3. Thanh lọc quan kiến (Kiến tịnh, Ditthi-visuddhi).


Sau giai đoạn nầy, hành giả phát triển được:

(1) Tuệ phân tách danh sắc (Nàmarùpa-pariccheda-nàna)

4. Thanh lọc bằng cách khắc phục hoài nghi (Ðoạn nghi tịnh, Kankhàvitarana-visuddhi).


Sau giai đoạn nầy, hành giả phát triển được:

(2) Tuệ phân biện nhân duyên (Paccaya-pariggaha-nàna).

5. Thanh lọc bằng cách thấu hiểu và nhận thấy thế nào là Con Ðường, thế nào không phải là Con Ðường (Ðạo Phi-đạo tri kiến tịnh, Maggàmagga-nànadassana-visuddhi).


Sau giai đoạn nầy, hành giả phát triển được:

(3) Tuệ thấu đạt (Sammasana-nàna), còn gọi là Thẩm sát tuệ.

6. Thanh lọc bằng cách thấu hiểu và nhận thấy Con Ðường (Ðạo tri kiến tịnh, Patipadà-nànadassana-visuddhi).


Sau giai đoạn nầy, hành giả phát triển được:

(4) Tuệ quán chiếu sanh diệt (Udayabbayànupassanà-nàna)

(5) Tuệ quán chiếu sự diệt (Bhangànupassanà-nàna), còn gọi là Hoại tán tuệ

(6) Tuệ phát hiện kinh sợ (Bhayupatthàna-nàna), còn gọi là Kinh úy tuệ

(7) Tuệ quán chiếu hiểm họa (Adìnavànupassanà-nàna), còn gọi là Nguy hại tuệ

(8) Tuệ quán chiếu sự chán nản (Nibbidànupassanà-nàna), còn gọi là Yếm ố tuệ

(9) Tuệ muốn giải thoát (Muncitukamyatà-nàna), còn gọi là Cầu thoát tuệ

(10) Tuệ quán chiếu sự suy tư (Patisankhànupassanà-nàna), còn gọi là Trạch sát tuệ

(11) Tuệ xả về các hành (Sankhàrupekkhà-nàna), còn gọi là Hành xả tuệ

(12) Tuệ thuận thứ (Saccànulomika-nàna)

7. Thanh lọc bằng cách thấu hiểu và nhận thấy (Tri kiến tịnh, Nànadassana-visuddhi).


Sau giai đoạn nầy, hành giả phát triển được:

(13) Tuệ chuyển tánh (Gotrabhù-nàna)

(14) Ðạo tuệ (Magga-nàna)

(15) Quả tuệ (Phala-nàna)

(16) Tuệ ôn lại (Paccavekkhana-nàna), còn gọi là Phản khán tuệ

Ðể biết thêm chi tiết, quý đạo hữu có thể tìm đọc các tài liệu sau:


1. Nànàràma Mahathera, "The Seven Stages of Purification", Buddhist Publication Society, Sri Lanka (Bảy Giai Ðoạn Thanh Lọc, Phạm Kim Khánh dịch Việt).

2. Buddhaghosa, "The Path of Purification - Visuddhi Magga", translated by Bhikkhu Nànamoli, Buddhist Publication Society, Sri Lanka (Thanh Tịnh Ðạo, Ni sư Trí Hải dịch Việt).

3. Sayadaw U Janakàbhivamsa, "Vipassana Meditation", Selangor Buddhist Meditation Society, Malaysia.

4. Asabha Thera, "Thiền học Nguyên thủy", Sa di Giác Nguyên dịch Việt, Sài Gòn, 1998.

-oOo-

Bình Anson,
Perth, Western Australia
28 tháng 2, 1999
--
http://www.budsas.org/uni/u-vbud/vbpha217.htm

Thứ Hai, 9 tháng 2, 2015

Bảy giai đoạn thanh lọc



Bảy giai đoạn thanh lọc
Bình Anson
http://www.budsas.org/uni/u-vbud/vbpha217.htm



Bảy giai đoạn thanh lọc tâm mà mỗi hành giả phải hành trì để khai phát tuệ giác được đề cập trong bài kinh 24, Trung Bộ kinh (Rathavinita Sutta, Kinh Bảy Trạm Xe) và trong bài kinh 34 của Trường Bộ kinh (Dasuttara Sutta, Kinh Thập Thượng). Ðây cũng là căn bản của bộ luận Thanh Tịnh Ðạo (Visuddhimagga) do ngài Phật Âm (Buddhaghosa) viết ra: 3 chương đầu đề cập đến sự thanh lọc của giới đức (giai đoạn 1), chương 4 đến 13 là để hướng dẫn phần thanh lọc tâm qua hành thiền (giai đoạn 2), và các chương còn lại là để phát triển tuệ giác (giai đoạn 3 đến giai đoạn 7). Cách sắp xếp như thế cũng là để phản ảnh 3 nhóm tu học chính yếu của người con Phật để đoạn trừ phiền não (tam vô lậu học): Giới, Ðịnh, và Tuệ.

Ðể khai phát tuệ minh sát tiến đến giác ngộ Niết Bàn, người con Phật cần phải khai phát 16 tầng tuệ qua 7 giai đoạn thanh lọc. Ở đây chỉ xin liệt kê tóm tắt như sau:

1. Thanh lọc giới đức (Giới tịnh, Sìla-visuddhi).

2. Thanh lọc tâm (Tâm tịnh, Citta-visuddhi).

3. Thanh lọc quan kiến (Kiến tịnh, Ditthi-visuddhi).


Sau giai đoạn nầy, hành giả phát triển được:

(1) Tuệ phân tách danh sắc (Nàmarùpa-pariccheda-nàna)

4. Thanh lọc bằng cách khắc phục hoài nghi (Ðoạn nghi tịnh, Kankhàvitarana-visuddhi).


Sau giai đoạn nầy, hành giả phát triển được:

(2) Tuệ phân biện nhân duyên (Paccaya-pariggaha-nàna).

5. Thanh lọc bằng cách thấu hiểu và nhận thấy thế nào là Con Ðường, thế nào không phải là Con Ðường (Ðạo Phi-đạo tri kiến tịnh, Maggàmagga-nànadassana-visuddhi).


Sau giai đoạn nầy, hành giả phát triển được:

(3) Tuệ thấu đạt (Sammasana-nàna), còn gọi là Thẩm sát tuệ.

6. Thanh lọc bằng cách thấu hiểu và nhận thấy Con Ðường (Ðạo tri kiến tịnh, Patipadà-nànadassana-visuddhi).


Sau giai đoạn nầy, hành giả phát triển được:

(4) Tuệ quán chiếu sanh diệt (Udayabbayànupassanà-nàna)

(5) Tuệ quán chiếu sự diệt (Bhangànupassanà-nàna), còn gọi là Hoại tán tuệ

(6) Tuệ phát hiện kinh sợ (Bhayupatthàna-nàna), còn gọi là Kinh úy tuệ

(7) Tuệ quán chiếu hiểm họa (Adìnavànupassanà-nàna), còn gọi là Nguy hại tuệ

(8) Tuệ quán chiếu sự chán nản (Nibbidànupassanà-nàna), còn gọi là Yếm ố tuệ

(9) Tuệ muốn giải thoát (Muncitukamyatà-nàna), còn gọi là Cầu thoát tuệ

(10) Tuệ quán chiếu sự suy tư (Patisankhànupassanà-nàna), còn gọi là Trạch sát tuệ

(11) Tuệ xả về các hành (Sankhàrupekkhà-nàna), còn gọi là Hành xả tuệ

(12) Tuệ thuận thứ (Saccànulomika-nàna)

7. Thanh lọc bằng cách thấu hiểu và nhận thấy (Tri kiến tịnh, Nànadassana-visuddhi).


Sau giai đoạn nầy, hành giả phát triển được:

(13) Tuệ chuyển tánh (Gotrabhù-nàna)

(14) Ðạo tuệ (Magga-nàna)

(15) Quả tuệ (Phala-nàna)

(16) Tuệ ôn lại (Paccavekkhana-nàna), còn gọi là Phản khán tuệ

Ðể biết thêm chi tiết, quý đạo hữu có thể tìm đọc các tài liệu sau:


1. Nànàràma Mahathera, "The Seven Stages of Purification", Buddhist Publication Society, Sri Lanka (Bảy Giai Ðoạn Thanh Lọc, Phạm Kim Khánh dịch Việt).

2. Buddhaghosa, "The Path of Purification - Visuddhi Magga", translated by Bhikkhu Nànamoli, Buddhist Publication Society, Sri Lanka (Thanh Tịnh Ðạo, Ni sư Trí Hải dịch Việt).

3. Sayadaw U Janakàbhivamsa, "Vipassana Meditation", Selangor Buddhist Meditation Society, Malaysia.

4. Asabha Thera, "Thiền học Nguyên thủy", Sa di Giác Nguyên dịch Việt, Sài Gòn, 1998.

-oOo-

Bình Anson,
Perth, Western Australia
28 tháng 2, 1999

Chủ Nhật, 8 tháng 2, 2015

Ðại Học Vi Diệu Pháp

Trưởng lão Jotika, Giác Nguyên dịch
 
 
Vài nét về học và dạy Vi Diệu Pháp
Tại trường Ðại Học Vi Diệu Pháp Ghositaaraama (Abhidhamma-mahaavijjaalaya) ở tỉnh Dhanpuri - Thái quốc - chương trình học được sắp xếp theo từng lớp Tăng Sinh và Giảng Sư. Có tất cả 9 lớp, 3 lớp đầu được gọi là Diệu pháp Tiểu Học (Cuula-abhidhammika), 3 lớp giữa được gọi là Diệu Pháp Trung Học (Majjhimaabhidhammika), 3 lớp cuối được gọi là Diệu Pháp Ðại Học (Mahaa-abhidhammika). Lớp nhỏ nhất của mỗi cấp được gọi là đệ tam, lớp lớn nhất được gọi là đệ nhất.
Sau đây là chương trình học của Tăng sinh và tiêu chuẩn trình độ của Giảng Sư:
* Tăng sinh lớp I của cấp tiểu học phải học về 3 chương 1, 3, 6 của bộ Abhidhammattha Sangaha (Vi Diệu Pháp Tập Yếu).
- Lớp II của cấp tiểu học phải học về 2 chương 3, của bộ sách ấy (Abhidhammattha Sangaha .)
- Lớp cuối của cấp tiểu học phải học về bộ Pháp Tụ (Dhammasanganii -saruupatthanissaya) .
* Lớp đầu tiên của cấp trung học phải học về 2 chương 4, 5 của bộ Abhidhammattha Sangaha .
- Lớp giữa học về 2 chương 8, 9 của Abhidhammattha Sangaha .
- Lớp cuối học về bộ Dhaatukathaa (Chất Ngữ - Dhaatu kathaasaruupatthanissaya).
* Lớp đầu của cấp đại học là học về bộ Yamaka (Song Ðối - Yamakasaruupattha-nissaya)
- Lớp giữa cũng học về Yamakasaruupatthanissaya nhưng từ phần (bhaaga) 2, 3 thay vì lớp đầu chỉ học tới phần 1.
- Lớp cuối cấp này là học về Mahapa.t.thaanasaruupatthanissaya. (bộ Vị Trí)
Nói về trình độ của Giảng Sư thì có 6 bậc:
- Bậc Giảng Sư Vi Diệu Pháp (Abhidhammakathika) thấp nhất là đủ khả năng triển khai, giảng dạy 3 chương đầu của bộ Abhidhammattha Sangaha theo Atthakathaa vaa.tika.
- Bậc Giảng Sư kế tiếp (tức cao hơn) một bậc thì đủ khả năng giảng dạy 3 chương 5, 6, 7 của bộ Abhidhammattha Sangaha dựa theo Atthakathaa vaa.tika.
- Bậc Giảng Sư thứ ba là phải đủ khả năng giảng dạy 3 chương còn lại của bộ Abhidhammattha Sangaha , đó l2 chương 4, 8, 9 dựa theo Atthakathaa vaa.tika.
- Bậc Giảng Sư thứ tư là phải đủ khả năng giảng dạy về 2 bộ Pháp tụ và Chất Ngữ Dhaatukathaa (saruupatthanissaya).
- Bậc Giảng Sư thứ năm là phải đủ khả năng giảng dạy về 3 bhaaga (phần) đều của Yamakasaruupatthanissaya.
- Bậc Giảng Sư cuối cùng mà cũng là cao nhất là đủ khả năng giảng dạy Mahaapa.t.thaanasaruupatthanissaya, Paali-veyyaakara.na (Vi Diệu Pháp Paali), dịch Pháp cú và Atthakathaa.
Vị Giảng Sư Abhidhamma phải biết lo việc cần làm sau đây:
1) Trước hết cho học viên đọc kỹ bài vỡ sắp giảng.
2) Trong bài nào có Paali thì phải dịch và giải sơ lược cho học viên nắm trước, rồi bắt họ đọc tới lui cho nhuần nhuyển.
3) Sau khi học viên đã nằm lòng bài vỡ rồi thì phải giảng cho họ hiểu thêm nữa.
4) Sau khi giảng xong bắt học viên giảng lại những gì đã được nghe.
5) Phải tạo điều kiện như là gợi ý thế nào đó cho học viên đặt câu hỏi về những cái họ chưa biết.
6) Phải biết tìm ví dụ, hình ảnh hóa, minh họa rõ ràng trong khi trả lời cho học viên.
7) Sau đó phải đặt câu hỏi cho học viên trả lời, nếu họ trả lời sai thì phải hướng dẫn họ, nêu rõ ý nghĩa của vấn đề cho họ hiểu biết để trả lời.
8) Chỉ nên đi sâu vào từng bài, không nên giảng dạy ngoài lề hay đi qua bài khác, không học viên sẽ rối trí mất.
9) Phải biết làm thế nào đề học viên chỉ hỏi những gì trong bài đang học đừng cho họ hỏi những điều lạc đề.
10) Mỗi tuần lễ nên dành ra một ngày ôn tập cho học viên đừng quên những bài đã học trong tuần.
Riêng về học viên Abhidhamma cũng có 10 điều cần thiết.
1) Nên học thuộc lòng những câu Chánh Tạng bằng Pāli và lời giải cho nhuần nhuyển, tất nhiên là chỉ học những câu quan trọng thôi.
2) Phải trả bài cho Thầy nghe.
3) Phải ráng nhớ kỹ những lời Thầy giảng và phải biết nói lại.
4) Ðiều nào chưa hiểu phải đem hỏi Thầy ngay.
5) Phải biết nắm lấy những gì cốt lỏi căn bản của mỗi bài học để khi trở về suy xét sâu rộng thêm.
6) Không nên hỏi Thầy những vấn đề ngoài lề, không liên quan gì tới bài vở đang học.
7) Không nên ngồi thụ động trong lớp, ngoài việc ngồi nghe và viết còn phải đọc bài bằng miệng.
8) Trước khi muốn trả lời câu hỏi do Thầy đưa ra, học viên phải suy xét cẩn thận, thấu đáo không nên nói bừa, nói ẩu.
9) Mọi học viên đều phải siêng trả lời các câu hỏi trong lớp không nên thụ động, lười nhác suy nghĩ. Còn đúng hay sai thì do ông Thầy nhận định, miễn sao học viên tích cực động não thì thôi.
10) Ðã vào học rồi thì phải kiên trì. Ðó chính là điều để trau giồi 5 quyền (tín, tấn, niệm, định, huệ) của mình cho ngày càng vững mạnh.
Nguồn tin: Tạp chí Phật giáo Nguyên thủy
--
http://www.phatgiaonguyenthuy.com/news-4576/Vai-net-ve-hoc-va-day-Vi-Dieu-Phap.html

103.- Khóc Than
- Này các Tỷ-kheo, đây được xem là khóc than trong giới luật bậc Thánh, tức là ca vịnh. Này các Tỷ-kheo, đây được xem là điên loạn trong giới luật bậc Thánh, tức là múa nhảy. Này các Tỷ-kheo, đây được xem là trẻ con trong giới luật bậc Thánh, tức là cười quá đáng để lộ cả răng. Do luật này, này các Tỷ-kheo, hãy phá cây cầu đi đến hát. Hãy phá cây cầu đi đến múa nhảy. Thật là vừa đủ nếu các Thầy được hoan hỷ đúng pháp, mỉm cười để tỏ là các Thầy được hoan hỷ.


104.- Không Thỏa Mãn
- Này các Tỷ-kheo, hưởng thọ ba sự ở đời, không bao giờ thỏa mãn. Thế nào là ba?
Hưởng thọ ngủ nghỉ, này các Tỷ-kheo, không bao giờ thỏa mãn. Hưởng thọ rượu men rượu nấu, này các Tỷ-kheo, không bao giờ thỏa mãn. Hưởng thọ sự dâm dục giao hợp, này các Tỷ kheo, không bao giờ thỏa mãn.
 


--
http://www.budsas.org/uni/u-kinh-tangchibo/tangchi03-1116.htm

Thứ Tư, 4 tháng 2, 2015

TÌM HIỂU VỀ NHƯ LÝ TÁC Ý


TÌM HIỂU VỀ NHƯ LÝ TÁC Ý
Yoniso manasikāra


Liên Thủy

Trong bài kinh Tất Cả Các Lậu Hoặc, Đức Phật nhấn mạnh rất rõ vai trò của Như Lý Tác Ý trong việc diệt trừ các lậu hoặc:

‘Này các Tỷ-kheo, thế nào là sự diệt tận các lậu hoặc cho người biết, cho người thấy: có như lý tác ý và không như lý tác ý. Này các Tỷ-kheo, do không như lý tác ý, các lậu hoặc chưa sanh được sanh khởi, và các lậu hoặc đã sanh được tăng trưởng. Này các Tỷ-kheo, do như lý tác ý, các lậu hoặc chưa sanh không sanh khởi, và các lậu hoặc đã sanh được trừ diệt.’[i]

Tầm quan trọng của Như Lý Tác Ý càng nổi bật và đặc biệt hơn qua những lời dạy của Đức Thế Tôn: “Như lý tác ý. Ðó là một pháp đưa đến thù thắng.”[ii] “Do Như lý tác ý, này các Tỷ-kheo, các giác chi chưa sanh được sanh khởi, và các giác chi đã sanh đi đến tu tập viên mãn.”[iii] Như lý tác ý là một trong bốn Dự lưu phần.[iv] “Do như lý tác ý, này các Tỷ-kheo, Chánh kiến chưa sanh được sanh khởi, và Chánh kiến đã sanh được tăng trưởng.”[v] Ngoài ra, Như lý tác ý đưa đến ích lợi lớn;[vi] do nhân Như lý tác ý, do duyên Như lý tác ý, thiện nghiệp được làm, thiện nghiệp được tiếp tục làm.[vii] “Này các Tỷ-kheo, với vị Tỷ-kheo hữu học, tâm chưa thành tựu, đang sống cần cầu vô thượng an ổn khỏi các triền ách, sau khi làm thành nội chi phần, Ta không thấy một chi phần nào khác, được nhiều lợi ích như vậy, này các Tỷ-kheo, tức là Như lý tác ý. Này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo tác như lý tác ý, từ bỏ bất thiện, tu tập thiện”.[viii] “Như lý tác ý, này các Tỷ-kheo, đưa đến diệu pháp được an trú, không bị lu mờ, không bị biến mất.”[ix] v.v…

Như lý tác ý, tiếng Pāḷi là yoniso manasikāra, được dịch ra tiếng Anh bằng nhiều từ khác nhau: proper attention (tác ý đúng / tác ý hợp lý / tác ý như lý), wise attention (sáng suốt tác ý), right mode of thinking (cách nghĩ đúng đắn), có nơi dùng proper mental advertence (sự hướng tâm đúng / sự chú tâm đúng), hoặc wise reflection (khéo giác sát), systematic consideration (suy xét theo hệ thống)…

Các câu hỏi đặt ra là: Như lý tác ý được diễn giải như thế nào? Như lý tác ý mang lại những lợi ích thiết thực gì cho hành giả? Và các phương cách thực hành được đề cập và áp dụng ra sao, nhất là trong đời sống hàng ngày để mọi người đạt được an vui, hạnh phúc, chí đến hạnh phúc chân thật, cao thượng của Niết-Bàn trong ngày vị lai?
1. Phân tích từ nguyên Yoniso manasikāra

Theo Từ điển Pāḷi-Anh, Yoniso được xem như trạng từ, mang nghĩa ‘thấu đáo/kỹ lưỡng’, theo thứ tự, sáng suốt, đúng / hợp lý / như lý, khôn ngoan / thận trọng. Manasikāra là danh từ, có nghĩa ‘tác ý, chú ý’, cân nhắc, suy nghĩ theo lý định trước.[x] Về ngữ pháp, manasikāra là sự kết hợp của hai từ ‘manasi’ (trong tâm / ý) và ‘kāra’ (làm, hành động, tạo tác). Như thế, manasikāra được hiểu là hành động nơi tâm / ý, tạo tác nơi tâm / ý,[xi] gọi ngắn gọn là ‘tác ý’.

Thuật ngữ yoniso manasikāra có nghĩa ‘để tâm một cách chăm chú’, ‘để tâm mình có chủ đích hoặc thấu đáo’, ‘tác ý đúng/như lý’, hay ‘có cách suy xét tường tận’.[xii]

Một số học giả còn định nghĩa theo nhiều cách khác nhau như: ‘truy lại trong tâm căn nguyên, nguồn gốc’ (mentally tracing back to the origin, source), ‘tác ý thấu đáo’ (thorough attention), ‘tác ý có hệ thống’ (systematic attention)”, hoặc ‘khả năng suy xét hay chú tâm một vấn đề đến tận nguồn gốc, tức triệt để/thấu đáo’ (being able to consider or attend to (manasikāra) a problem up to its source , i.e. thoroughly).

Theo Ngài thiền sư, học giả Thái-lan P.A.Payutto, yoniso manasi kāra tức ‘khéo léo giác sát’ (skilful reflection). Ngài cho rằng yoniso manasi kāra hướng dòng tâm theo đường lối mà trí tuệ có thể được phát huy. Yonisomanasikāra bao hàm cả sự giác sát và trí tuệ, nên được xem như ‘sự giác sát đầy trí tuệ’ (wise reflection).[xiii] Đối với Ngài Soma (Tích Lan), yoniso manasikāra là ‘tác ý theo hệ thống hoặc theo lý/như lý’ (systematic or proper attention) vì yonisomanasikāra để ý đến các chi tiết của một điều nào đó và xem xét toàn bộ các hiện tượng nhằm tìm ra những đặc tính vốn có của chúng như vô thường, khổ, vô ngã. [xiv]

Trong quyển ‘Vi Diệu Pháp trong đời sống hàng ngày’ của HT Janakabhivaṃsa (Miến Điện), yonisomanasikāra mang nghĩa ‘thái độ đúng đắn / như lý’ (proper attitude) hoặc ‘thái độ chính đáng’ (rightful attitude). Theo Hoà thượng ‘sự suy xét đúng đắn, sáng suốt về bất cứ điều gì quý vị trải nghiệm qua được gọi là yoniso manasikāra.”[xv]

Để có khái niệm rõ hơn về thuật ngữ Phật học này, việc tìm hiểu dựa trên nhiều kinh văn khác nhau được trình bày dưới đây:
2. Các cách diễn giải yoniso manasikāra

2.1. Diễn giải theo Tạng Luật (Vinaya)

Trong Đại Phẩm, Đức Phật từng tuyên bố Ngài đạt đến sự giải thoát tối thượng, chứng ngộ sự giải thoát tối thượng nhờ Như lý tác ý và Như lý tinh tấn. Và Ngài dạy các vị đệ tử ‘hãy đạt đến sự giải thoát tối thượng, hãy chứng ngộ sự giải thoát tối thượng nhờ Như lý tác ý và Như lý tinh tấn.’[xvi] Phụ Chú Giải giảng thêm rằng Như lý tác ý là ‘chú ý hoặc để trong tâm cách nhìn (theo lý/như lý) tính chất vô thường, v.v… là vô thường, v.v…’ Và Như lý tinh tấn tức ‘nổ lực để các pháp bất thiện chưa sinh không sinh khởi, v.v…’[xvii]

Bàn về ‘Giới hạnh trong việc thọ dụng tứ vật dụng’, vị Tỳ-khưu phải như lý giác sát (paṭisaṅkhā yoniso) về mục đích của việc sử dụng bốn phương tiện chính: y phục, vật thực, sàng toạ, và thuốc men. Chẳng hạn, đối với y phục, vị ấy nên như lý giác sát / quán rằng: thọ dụng y phục, chỉ để ngăn ngừa lạnh, ngăn ngừa nóng, ngăn ngừa sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng mặt trời, các loài bò sát, chỉ với mục đích che đậy sự trần truồng.[xviii] Trong một số kinh văn, paṭisaṅkhā đồng nghĩa với manasikāra.[xix] Ở đây, yoniso manasikāra có nghĩa như lý giác sát hay tuệ tri quán chiếu theo mục đích sử dụng đúng đắn tứ vật dụng này.

2.2. Diễn giải theo Tạng Kinh (Suttanta)
Thuật ngữ yonisomanasikāra thường thấy trong nhiều bài kinh theo nghĩa chung là ‘như lý tác ý’, ‘tác ý có phương pháp’, ‘tác ý một cách hợp lý’ hoặc ‘giác sát đầy trí tuệ’.[xx]

Trong Kinh Pháp Cú[xxi] có đề cập rằng việc quán chiếu cái chết sẽ làm lắng dịu những tranh cãi vô ích.

‘Người ham cãi cọ nào hay

Chúng ta đều chết một ngày gần đây

Khi ai hiểu rõ điều này

Chẳng ham tranh cãi thêm gây muộn phiền.’

Theo lời bình của Chú Giải, việc quán chiếu như thế được xem là Như lý tác ý.[xxii] Sự quán chiếu về bản chất của đời sống ngắn ngủi, và cũng là sự chú ý đến nhân tố diệt trừ những ô nhiễm nơi tâm.

Bài kinh hướng dẫn rất kỹ về Như lý tác ý là Kinh Tất Cả Các Lậu Hoặc. Đức Thế Tôn dạy rằng Như lý tác ý đoạn diệt các lậu hoặc khác nhau qua bảy cách thức: do tri kiến, do phòng hộ, do thọ dụng, do kham nhẫn, do tránh né, do trừ diệt, và do tu tập.

(i) Do tri kiến: vị Thánh đệ tử nghe nhiều, được thấy các bậc Thánh và các bậc Chơn nhơn, thuần thục pháp các bậc Thánh và pháp các bậc Chơn nhơn, tu tập pháp các bậc Thánh và pháp các bậc Chơn nhơn, tuệ tri các pháp cần phải tác ý và các pháp không cần phải tác ý.

Các pháp cần phải tác ý là các pháp do vị ấy tác ý mà dục lậu / hữu lậu / vô minh lậu chưa sanh không sanh khởi, hay dục lậu / hữu lậu / vô minh lậu đã sanh được trừ diệt. Và ngược lại, các pháp không cần phải tác ý là các pháp do vị ấy tác ý mà lậu / hữu lậu / vô minh lậu chưa sanh được sanh khởi, hay lậu / hữu lậu / vô minh lậu đã sanh được tăng trưởng.

Vị ấy như lý tác ý: “Ðây là khổ”, như lý tác ý: “Ðây là khổ tập”, như lý tác ý: “Ðây là khổ diệt”, như lý tác ý: “Ðây là con đường đưa đến khổ diệt”. Nhờ vị ấy tác ý như vậy, ba kiết sử được trừ diệt: thân kiến, nghi, giới cấm thủ. Đó gọi là các lậu hoặc phải do tri kiến được đoạn trừ.

Ở đây, Như lý tác ý được xem như khả năng tác ý, hướng tâm đến Tứ Thánh Đế, tri kiến Tứ Thánh Đế.

(ii) Do phòng hộ: Tỷ-kheo như lý giác sát, sống phòng hộ với sự phòng hộ mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Nếu vị ấy sống không phòng hộ với sự phòng hộ sáu căn, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não có thể khởi lên. Nếu sống phòng hộ sáu căn, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy không còn nữa. Đó là các lậu hoặc phải do phòng hộ được đoạn trừ.

Như lý tác ý trong trường hợp này là năng lực hoàn thiện ‘giới hạnh phòng hộ các căn’.

(iii) Do thọ dụng: Tỷ-kheo như lý giác sát, thọ dụng y phục, chỉ để ngăn ngừa lạnh, ngăn ngừa nóng, ngăn ngừa sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng mặt trời, các loài bò sát, chỉ với mục đích che đậy sự trần truồng. Thọ dụng món ăn khất thực không phải để vui đùa, không phải để đam mê, không phải để trang sức, không phải để tự làm đẹp mình, mà chỉ để thân này được sống lâu và được bảo dưỡng, để thân này khỏi bị thương hại, để hỗ trợ phạm hạnh, nghĩ rằng: “Như vậy, ta diệt trừ các cảm thọ cũ và không cho khởi lên các cảm thọ mới, và ta sẽ không có lỗi lầm, sống được an ổn”. Thọ dụng sàng tọa, chỉ để ngăn ngừa lạnh, ngăn ngừa nóng, ngăn ngừa sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng mặt trời, các loại bò sát, chỉ để giải trừ nguy hiểm của thời tiết, chỉ với mục đích sống độc cư an tịnh. Thọ dụng dược phẩm trị bệnh, chỉ để ngăn chận các cảm giác khổ thống đã sanh, để được ly khổ hoàn toàn.

Nếu vị ấy không thọ dụng như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não có thể khởi lên. Nếu vị ấy thọ dụng như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy không còn nữa. Đó là các lậu hoặc phải do thọ dụng được đoạn trừ. Ở đây, Như lý tác ý là quán xét, hướng tâm về mục đích đúng đắn của tứ sự cúng dường; và cũng là việc chú tâm để hoàn thiện ‘giới hạnh trong việc thọ dụng tứ vật dụng’.

(iv) Do kham nhẫn: Tỷ-kheo như lý giác sát, kham nhẫn lạnh, nóng, đói, khát, sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng mặt trời, các loài bò sát; kham nhẫn những cách nói mạ lị phỉ báng; kham nhẫn các cảm thọ về thân, những cảm thọ thống khổ, khốc liệt, đau nhói, nhức nhối, không sung sướng, không thích thú, chết điếng người. Nếu vị ấy không kham nhẫn như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não có thể khởi lên. Nếu vị ấy kham nhẫn như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy không còn nữa. Đó là các lậu hoặc phải do kham nhẫn được đoạn trừ.

(v) Do tránh né: Tỷ-kheo như lý giác sát tránh né voi dữ, ngựa dữ, bò dữ, chó dữ, rắn, khúc cây, gai góc, hố sâu, vực núi, ao nước nhớp, vũng nước; những chỗ ngồi không xứng đáng ngồi, những trú xứ không nên lai vãng, những bạn bè ác độc mà nếu giao du thì bị các vị đồng phạm hạnh có trí nghi ngờ, khinh thường; Nếu vị ấy không tránh né như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy có thể khởi lên. Nếu vị ấy tránh né như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy không còn nữa. Các pháp ấy được gọi là các lậu hoặc phải do tránh né được đoạn trừ.

(vi) Do trừ diệt: Tỷ-kheo như lý giác sát không có chấp nhận dục niệm / sân niệm / hại niệm đã khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại (niệm ấy); không chấp nhận các ác bất thiện pháp luôn luôn khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại (các ác bất thiện pháp ấy). Nếu vị ấy không trừ diệt như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy có thể khởi lên. Nếu vị ấy trừ diệt như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy không còn nữa. Đó gọi là các lậu hoặc phải do trừ diệt được đoạn diệt.

(iv) Do tu tập: Tỷ-kheo như lý giác sát tu tập niệm giác chi, niệm giác chi này y (dựa vào) viễn ly, y ly tham, y đoạn diệt, hướng đến từ bỏ; như lý giác sát tu tập trạch pháp giác chi, tinh tấn giác chi, hỷ giác chi, khinh an giác chi, định giác chi, xả giác chi; xả giác chi này y viễn ly, y ly tham, y đoạn diệt, hướng đến từ bỏ. Nếu vị ấy không tu tập như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy có thể khởi lên. Nếu vị ấy tu tập như vậy, các lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy không còn nữa. Đó gọi là các lậu hoặc phải do tu tập được đoạn trừ.

Vậy, Như lý tác ý có nghĩa là suy xét hoặc chú tâm đến những gì có ích cho sự đoạn tận các ô nhiễm trong tâm và giúp phát triển các thiện pháp cũng như trí tuệ. Như lý tác ý hỗ trợ hành giả nhận định đúng những gì nên và không nên chú tâm vào.

2.3. Diễn giải theo Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhamma)

Theo Vi Diệu Pháp, manasikāra (tác ý) là một trong bảy tâm sở (Pāḷi: cetasika, tiếng Anh: mental factor) đi cùng, không thể tách rời với tâm vương, được gọi là tâm sở phổ thông hay biến hành. Nó như hoạt động đầu tiên của tâm ‘hướng về đối tượng’ và ‘buộc kết các tâm sở khác vào đối tượng.’[xxiii]

Chú Giải đưa ra ba loại ‘tác ý’ như sau: tác ý thành cảnh (ārammaṇa-paṭipādaka-mana sikāra), tác ý thành lộ tâm (vīthi-paṭipādaka-manasikāra), tác ý thành tốc lực tâm (javana-paṭipādaka-manasikāra). Trong đó, (a) tác ý thành cảnh được gọi là tâm sở ‘tác ý’, là bởi vì nó tạo ra (đối tượng) trong tâm, và thuộc Hành uẩn (saṅkhā rakkhandha).(b) Tác ý thành lộ tâm đồng nghĩa với ‘ngũ môn hướng tâm’ (pañcadvārā-vajjana); và (c) tác ý thành tốc lực tâm đồng nghĩa với ‘ý môn hướng tâm’ (manodvārā vajjana).[xxiv] Hai loại tác ý sau nằm trong Thức uẩn (viññāṇa-khandha) và ‘hai loại này được gọi là Như lý tác ý và Phi như lý tác ý.’[xxv]

Cẩm Nang Phật Học mô tả như sau: ‘vận dụng tâm ý’ tạo ra các loại tâm thiện và tâm bất thiện là hoạt động của hai loại ‘hướng tâm’ (āvajjana). Nếu tác ý như lý, theo lẽ phải, thì tâm thiện và tâm hành (kiriya, functional) khởi lên, còn nếu tác ý phi như lý, không theo lẽ phải, thì tâm bất thiện xuất hiện.[xxvi] Tại năm căn môn, ‘ngũ môn hướng tâm’ làm nhiệm vụ hướng tâm; tại ý môn thì ‘ý môn hướng tâm’ làm nhiệm vụ này. Hơn nữa, trong tiến trình tâm xuyên qua năm căn môn, ‘ý môn hướng tâm’ còn có nhiệm vụ xác định [đối tượng].[xxvii] HT. Nārada giải thích ‘tâm xác định’ (voṭṭhabbana) này là cửa ngõ của tiến trình tâm thiện hoặc bất thiện.[xxviii]

Theo HT. Pa-auk , ‘Trong tiến trình tâm xuyên qua năm căn môn, ‘ý môn hướng tâm’ xác định tính khả ái hoặc bất khả ái của đối tượng. Trong tiến trình xuyên qua ý môn, ‘ý môn hướng tâm’ xác định tính khả ái hoặc bất khả ái, cũng như xác định danh, sắc, nhân, quả, vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh. Nó cũng có thể xác định tính thường, lạc, ngã, tịnh. Sự xác định này của ‘ý môn hướng tâm’ được gọi là Như lý tác ý và Phi như lý tác ý.”[xxix]

Từ những ý kiến trên, có thể kết luận rằng Như lý tác ý, Phi như lý tác ý xảy ra tại ‘ngũ môn hướng tâm’ và ‘ý môn hướng tâm’, tuy nhiên ở ‘ý môn hướng tâm’ có phần rõ ràng, cụ thể hơn.

2.4. Diễn giải theo Thiền Minh Sát hay Thiền Tuệ (Vipassanā)

Tuệ giác bên trong không phải là kết quả từ kiến thức không thôi mà phải được thành tựu thông qua công phu hành thiền, quán chiếu trực tiếp về các tiến trình thân và tâm của hành giả. Sự tác ý, hướng tâm đến bản chất thực sự của thân và tâm là Như lý tác ý.

Nhiều Kinh văn và Chú giải thường giải thích Như lý tác ý là mang trong tâm, để trong tâm cách thấy vô thường là vô thường, thấy khổ là khổ, thấy vô ngã là vô ngã, và thấy bất tịnh là bất tịnh.[xxx]

Chú giải của ‘Kinh Phật Thuyết Như Vậy’ cho rằng: Như lý tác ý là mang trong tâm cách thấy vô thường, v.v… là vô thường, v.v… trở tâm tới lui nhiều lần, nhận biết, hướng tâm, chú tâm, thuận theo tính vô thường.[xxxi]

HT. Mahāsi chỉ rằng Như lý tác ý là ‘suy xét bản tính vô thường, dễ hoại diệt của vạn vật, và dễ dàng chấp nhận mọi kết quả.’[xxxii] Trong việc hành thiền Minh Sát, sự phòng hộ các căn và Như lý tác ý đóng vai trò quan trọng. Ví dụ, trong lúc đang nhìn, hành giả nên phòng hộ mắt ngăn không cho tâm xấu ác sinh khởi. Vị ấy tránh để ý đến các đối tượng khơi gợi tư tưởng bất thiện. Hành giả chỉ cần duy trì sự tỉnh giác đối với những gì mình đang thấy và mang trong tâm tính chất vô thường giả tạm của chúng,… Cách quán và phòng hộ các căn còn lại cũng tương tự. Khi định lực phát triển, hành giả có thể chú tâm đến tất cả các hiện tượng tâm-vật lý và nhận rõ tam tướng (vô thường, khổ, vô ngã) của chúng.[xxxiii] Ở đây, vị ấy chánh niệm khi thấy, nghe, v.v.. và áp dụng Như lý tác ý bằng cách ‘mang trong tâm tính chất vô thường, khổ, vô ngã, và bất tịnh của các hiện tượng tâm lý, vật lý.” Vị ấy cũng để ý kỹ đến các nhân tố diệt trừ ô nhiễm nơi tâm.

Để kiểm soát các căn ngày một tốt hơn, điều đầu tiên hành giả phải chú ý rằng mọi vật có thể sinh ra đều có tính chất hoại diệt. Khi hành giả thấy biết mà không còn nghi ngờ gì nữa thì hành giả chỉ thừa nhận đều này qua việc hành thiền, quán sát thật sự.[xxxiv] Do vậy, Như lý tác ý là sự chuẩn bị rất cần thiết mang lại hiệu quả cao trong thiền tập. Không có Như lý tác ý, hành giả sẽ chấp giữ mãi những điên đảo (vipallāsa) làm ngăn cản sự phát triển tuệ giác.

Như lý tác ý còn được diễn giải rằng: Đó là sự tác ý làm nhân tố khởi sinh các thiện pháp. Nói cách khác, việc ghi trong tâm một cách hợp lý, đúng đắn, làm phát sinh các thiện pháp được gọi là Như lý tác ý. Cách thức ghi trong tâm: – về các pháp Khổ đế (năm ngũ thủ uẩn), các pháp Tập đế (Lý duyên khởi) là vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh. – việc khởi sinh các tốc hành tâm thiện trong Thiền Minh Sát có tên là tâm Thuận theo lẽ thật (saccānulomika) bằng cách thuận thứ để tri kiến tường tận Tứ Thánh Đế, gồm cả Niết-Bàn thông qua Đạo Tuệ và Quả Tuệ. – tạo sự xoay liên tục của dòng tâm hộ kiếp, xoay đi xoay lại nhiều lần bằng ‘ý môn hướng tâm’, mang trong tâm bản chất của các pháp hữu vi, mang trong tâm các bản chất đó và liên tục giữ lại sự hướng tâm bằng việc thuận theo để tri kiến Tứ Thánh Đế thấu đáo. Như thế gọi là Như lý tác ý. Do năng lực của tác ý có trí tuệ đó mà một hành giả có thể tri kiến Tứ Thánh Đế.[xxxv]

Tóm lại, Như lý tác ý được hiểu là tác ý theo chân lý, sự thật, Thánh đế, hay tác ý trí tuệ bởi vì tác ý này làm sinh khởi tâm thiện hoặc tâm thiện hợp trí trong các chặp tốc hành tâm. Như lý tác ý thường được sử dụng, bao hàm nghĩa tác ý ‘theo lý’, ‘hợp lý’, ‘theo chân đế’, ‘đúng sự thật’, ‘thích đáng’, ‘đúng theo căn nguyên’, hay ‘theo bản chất ’.¡




Ghi chú: [i] Kinh Trung Bộ, Kinh Tất Cả Các Lậu Hoặc.

[ii] Kinh Trường Bộ, Kinh Thập Thượng


[iii] Kinh Tăng Chi Bộ, Chương I, Phẩm VIII.


[iv] Kinh Tương Ưng, Thiên Đại Phẩm, Chương XI, Tương Ưng Dự Lưu (a), V.Sariputta. “Thân cận bậc Chân nhân, Nghe diệu pháp, Như lý tác ý, và Thực hành pháp và tùy pháp là bốn Dự lưu phần”.


[v] Kinh Tăng Chi Bộ, Chương I, Phẩm XVII.


[vi] Kinh Tăng Chi Bộ, Chương I, Phẩm IX.


[vii] Kinh Tăng Chi Bộ, Chương X, Phẩm V.


[viii] Kinh Tiểu Bộ, Kinh Phật Thuyết Như Vậy, Chương I, Phẩm II.


[ix] Kinh Tăng Chi Bộ, Chương I, Phẩm X.


[x] T.W Rhys Davids, T.W Rhys & William Stede, Pāli-English Dictionary, tr.521.


[xi] HT. Sīlānandābhivaṃsa; tr.51, 132.


[xii] T.W Rhys Davids, T.W Rhys và William Stede, Pāli-English Dictionary, tr.521, 560.


[xiii] HT. P.A. Payutto; TT. Dhamma-Vijaya dịch Anh, An Exposition of Right Mindfulness, http://www.geocities.com


[xiv] Thera Soma. The Way of Mindfulness, tr.xxvii.


[xv] HT Janakabhivamsa; tr.xvii-xviii.


[xvi] Vinaya Piṭaka, Mahāvagga Pāḷi, tr.30.


[xvii] Sāratthadīpanī-Ṭīkā.III , tr.203.


[xviii] Kinh Trung Bộ, Kinh Tất Cả Các Lậu Hoặc.


[xix] Majjhima Nikāya, Mūlapaṇṇāsa Pāḷi, tr.9,12; Apadāna Aṭṭhakathā, II, tr.6, 29, 301.


[xx] Nyanatiloka, Manual of Buddhist Terms and Doctrines, Malaysia, 2003, tr.95.


[xxi] Tâm Minh Ngô Tằng Giao chuyển thơ, Kinh Pháp Cú, Kệ số 6.


[xxii] DhpA.I, tr.42;


[xxiii] Nyanatiloka, Buddhist Dictionary, tr.95.


[xxiv] HT.Buddhaghosa, Tỳ-Khưu Thiện Minh dịch Việt. Chú Giải Bộ Pháp Tụ (Atthasālinī), Phần IV, Chương I.


[xxv] Paramatthadīpanī saṅgahamahāṭīkāpāṭha, tr.92.


[xxvi] HT. Ledi, The Manuals of Buddhism, tr.34.


[xxvii] HT. Nārada dịch, Bhikkhu Bodhi hiệu đính, tr.44-45.


[xxviii] HT. Nārada. A Manual of Abhidhamma, Quyển I, Nxb. tr.161-162.


[xxix] HT. Pa-auk (Sayadaw), Nibbāna gāmini paṭipadā, Quyển I 2005, tr.46.


[xxx] Aṅguttara Nikāya Pāḷi, tr.1.361-362; Vibhaṅga Aṭṭhakathā, p.257; Dīgha Nikāya, Mahāvagga Aṭṭhakathā, p.368.


[xxxi] Khuddaka Nikāya, Itivuttaka Aṭṭhakathā, tr.59.


[xxxii] HT. Mahasi (Sayadaw), Lokadhamma, tr.31.


[xxxiii] HT. Mahasi (Sayadaw), Cư sỹ U Aye Maung dịch Anh. The Questions of Sakka, tr.58-59.


[xxxiv] HT. Paṇḍita (Sayadaw), Sư Aggacitta dịch Anh; Kate Wheeler hiệu đính. In This Very Life, tr.31-32.


[xxxv] HT. Pa-auk (Sayadaw), Nibbāna gāminipaṭipadā, Quyển II, (bản tiếng Miến), tr.248. - See more at: http://khemarama.com/tim-hi%E1%BB%83u-v%E1%BB%81-nh%C6%B0-ly-tac-y-yoniso-manasikara/#sthash.fa1SekiN.dpuf

--
http://khemarama.com/tim-hi%E1%BB%83u-v%E1%BB%81-nh%C6%B0-ly-tac-y-yoniso-manasikara/